Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində delimitasiya və sərhədlərin dəqiqləşdirilməsi prosesi yeni mərhələyə daxil olduqca illərdir mübahisə mövzusu olan anklav kəndlərin taleyi də yenidən gündəmə gəlir. Xüsusilə Qazaxın işğal altında qalan kəndləri və Sədərəkin Kərki kəndi ilə bağlı son illərdə artan müzakirələr göstərir ki, Bakı bu məsələni artıq növbəti mərhələnin əsas mövzularından biri kimi nəzərdən keçirir.
Politoloq Fərhad Məmmədovun səsləndirdiyi fikirlər də onu göstərir ki, anklavlarla bağlı həll variantları masadadır və proses tədricən praktiki mərhələyə yaxınlaşır. “Bizim Ermənistan tərəfində qalan 4, onların bizim ərazimizdə olan 1 anklavı və eyni zamanda, sərhədin böyük bir hissəsinin müəyyən olunması böyük prosesin tərkib hissəsidir. Hazırda prioritet qaydada iki hissədə iş gedir. Razılaşdırılmış məsələ ondan ibarətdir ki, delimitasiya prosesi şimaldan cənuba doğru, yəni Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan sərhədlərinin toqquşduğu yerdən üzüaşağı olacaq. İkinci məqam isə TRIPP layihəsi ilə bağlıdır. O reallaşmağa başlayanda kommunikasiyaların giriş və çıxışları delimitasiya olunmalıdır ki, orada tikinti işləri aparılsın. Sonrakı məqamda isə artıq bu kəndlər məsələsi öz həllini tapmalıdır. Burada da bir neçə variant nəzərdən keçirilir. Vaxtı gələndə razılaşmalar həyata keçiriləcək”, - F. Məmmədov Modern.az-a açıqlamasında deyib.
Hazırda Ermənistan ərazisində qalan Azərbaycan anklavları – Kərki, Yuxarı Əskipara, Sofulu və Bərxudarlı kəndləri uzun illərdir hüquqi baxımdan Azərbaycanın suveren əraziləri hesab olunsa da, faktiki nəzarət Ermənistanın əlindədir. Bunun müqabilində Ermənistanın Azərbaycanın nəzarətində olan bir anklav kəndi mövcuddur. Məhz bu səbəbdən məsələ yalnız siyasi deyil, həm də hüquqi və təhlükəsizlik aspektləri baxımından olduqca həssas sayılır. Hesab olunur ki, anklav kəndlərin qaytarılması birbaşa geniş sülh paketinin tərkib hissəsi olacaq.
Mövzunun ən mürəkkəb tərəfi isə anklavların coğrafi vəziyyətidir. Xüsusilə Kərki kəndi strateji yolların yaxınlığında yerləşdiyi üçün onun statusu təhlükəsizlik baxımından xüsusi həssaslıq yaradır. Ermənistan tərəfi də məhz bu səbəbdən məsələyə ehtiyatla yanaşır. Eyni vəziyyət Qazaxın işğal altında qalan kəndləri üçün də keçərlidir. Həmin kəndlərin qaytarılması bölgədə yeni logistika və nəqliyyat reallıqları formalaşdıra bilər.
Burada diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də TRIPP layihəsi ilə bağlıdır. Kommunikasiya xətlərinin açılması, yeni nəqliyyat marşrutlarının formalaşması və regional inteqrasiya planları sərhədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsini zəruri edir. Bu isə avtomatik olaraq anklav məsələsinin də həllini qaçılmaz edir. Çünki hüquqi statusu qeyri-müəyyən qalan ərazilərlə uzunmüddətli regional layihələrin həyata keçirilməsi praktiki baxımdan mümkün görünmür.
Siyasi və Hüquqi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Xəyal Bəşirov Musavat.com-a bildirib ki, Vətən müharibəsindən sonra bəzi ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı anlaşma var idi:
“10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata əsasən Kəlbəcər, Laçın və Ağdam döyüşsüz şəkildə Azərbaycana qaytarıldı. Yəni, Ermənistan bizə konkret tarixlər təqdim etdikdən sonra müharibə dayandırıldı. Bu da keçmiş Qarabağ münaqişəsinin həllində olduqca unikal məqamlardan biri idi.
Çünki dünyada müharibə yolu ilə həll olunan bir çox münaqişələrdə tərəflər əraziləri könüllü şəkildə təhvil vermirlər. Amma Azərbaycan müharibəni 10 noyabr tarixinə qədər davam etdirdi və Ermənistan tərəfi Kəlbəcərin, Ağdamın və Laçının müəyyən tarixlərdə boşaldılacağı ilə bağlı öhdəlik götürdü. Hətta Laçının da maksimum dekabr ayının sonuna qədər boşaldılması ilə bağlı söz verilmişdi. Bundan sonra Ermənistanla digər mühüm məsələlər də gündəmdə idi. Həmin kəndlərdən başqa Qazaxın işğal altında qalan kəndləri məsələsi vardı. Aşağı Əskipara, Yuxarı Əskipara, Sofulu, Bərxudarlı və digər kəndlərin qaytarılması ilə bağlı Ermənistan müəyyən öhdəliklər götürmüşdü. Bu kəndlərin bir qisminin Azərbaycana qaytarılmasına nail olundu.
Hazırda isə Yuxarı Əskipara, Sofulu, Bərxudarlı və Naxçıvandakı Kərki kəndi ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan arasında danışıqlar davam edir. Düzdür, Ermənistanın da Azərbaycanın nəzarətində olan anklav kəndi var. Amma bu anklav kəndlərin qaytarılması məsələsi əvvəlki ərazilərdən fərqli və daha mürəkkəbdir. Çünki həm Azərbaycanın Ermənistan ərazisində qalan kəndləri, həm də Ermənistanın Azərbaycandakı anklavı digər dövlətin ərazisi ilə əhatə olunub. Bu o deməkdir ki, həmin kəndlərlə əlaqənin qurulması üçün mütləq şəkildə Ermənistan tərəfindən yol verilməlidir. Yəni, Azərbaycan öz kəndləri ilə əlaqəni Ermənistan ərazisindən keçməklə təmin etməlidir. Məhz bu məsələ danışıqları çətinləşdirən və prosesi uzadan əsas amillərdəndir”.
Politoloqa görə, hər bir halda Azərbaycan bu tələblərindən geri çəkilməyib və həmin əraziləri öz suveren torpaqları hesab edir: “Bu baxımdan düşünürəm ki, Ermənistan tərəfinin Azərbaycanla bu məsələ üzrə razılığa gəlməsi artıq gündəmdə olan məsələdir. Ermənistan tərəfindən bəzi siyasi şərhçilər bildirirlər ki, həmin kəndlərdə ermənilər vaxtilə ev tikiblər, əmlak əldə ediblər və indi o evləri tərk etməli olacaqlar. Onlar daha çox bu məqamı qabartmağa çalışırlar. Ancaq məsələnin əsas tərəfi bu deyil. Əsas məsələ odur ki, həmin kəndlər 30 ildən artıq müddətdə Ermənistanın işğalı altında qalıb. O kəndlər Azərbaycana məxsusdur və həmin torpaqların sahibləri olan azərbaycanlılar illərlə öz evlərindən, mülklərindən istifadə edə bilməyiblər. İnsanlarımız doğma torpaqlarından didərgin düşüb. Bu qədər ziyanın və dağıntının fonunda hansısa tikililərin taleyini əsas arqument kimi təqdim etmək doğru yanaşma deyil”.
X.Bəşirovun qənaətincə, Ermənistan tərəfi həqiqətən Azərbaycanla sülh istəyirsə, münaqişənin tam şəkildə yekunlaşmasını və gələcəkdə yenidən alovlanmamasını istəyirsə, o zaman qalan problemlər də həll olunmalıdır: “Əslində, bunları kiçik problem hesab etmək olmaz. Burada söhbət ərazilərdən və dövlət suverenliyindən gedir. Azərbaycan artıq sübut edib ki, öz torpağının bir qarışının belə başqa dövlətin nəzarətində qalmasını qəbul etmir. Çünki gələcəkdə məhz bu cür yarımçıq qalan məsələlər yeni qarşıdurma riskləri yarada bilər.
Məsələn, Ermənistanla Azərbaycan arasında münaqişənin 1980-ci illərin sonlarında yenidən alovlanmasının səbəblərindən biri də müxtəlif mübahisəli məsələlərin şişirdilməsi olmuşdu. Həmin problemlərdən istifadə edilərək tərəflər arasında qarşıdurma yaradıldı və Ermənistan bundan istifadə edib Azərbaycan torpaqlarına hücum etdi. Bu gün də anklav kəndlərin açıq qalması gələcək risk mənbəyi hesab oluna bilər. Amma dünya praktikasında bunun həlli yolları var. Məsələn, Rusiyanın Kalininqrad vilayəti əsas ərazidən ayrı düşsə də, digər dövlətlərin ərazisindən keçməklə həmin bölgə ilə əlaqə saxlanılır.
Azərbaycanın Ermənistan ərazisində qalan kəndləri isə tarixi və hüquqi baxımdan bizim torpaqlarımızdır. Həmin kəndlərlə əlaqənin qurulması üçün şərait yaratmaq öhdəliyi də Ermənistanın üzərinə düşür. Düşünürəm ki, nəticə etibarilə bu məsələ həllini tapacaq. Əgər sülh sazişinin imzalanmasına mane olan digər məsələlər, o cümlədən Ermənistan Konstitusiyasında dəyişikliklərlə bağlı referendum məsələsi də həll olunsa, Azərbaycanla Ermənistan arasında dayanıqlı sülhün əldə olunması mümkündür. Bunun üçün Nikol Paşinyan hakimiyyəti siyasi iradə nümayiş etdirməli, cəsarətli qərarlar verməli və bu məsələlərin həllində qətiyyət ortaya qoymalıdır”.
