Türkiyənin Qəzzaya humanitar girişin təşkilində və yenidənqurma prosesində rol alması, ona regionda yalnız hərbi güc sahibi deyil, həm də praktiki “tənzimləyici” statusu qazandırır... Qəzza sazişi təhlükəsizlik zəmanətləri olmadan "sürüşkən" qalsa da, bu sənədin imzalanması ilə prezident Donald Trampın “sülh yaradan lider” imici indi daha inandırıcı təsir bağışlayır...
Yaxın Şərqdə sülhün və sabitliyin bərpasına yönəlik və Şarm əl-Şeyxdə keçirilən Qəzza sammiti pozitiv nəticələr ilə yekunlaşıb. Belə ki, qlobal məkanın və ərəb dünyasının nüfuzlu dövlətlərinin - ABŞ, Türkiyə, Misir və Qətərin liderləri Qəzza üçün sülh və atəşkəs sənədini rəsmi şəkildə imzalayıblar. Və bu önəmli sülh sammiti Yaxın Şərq üzrə regional diplomatiyada, eləcə də, Türkiyə və ABŞ-ın yeni əməkdaşlıq xəttində taleyüklü məqam olaraq, qiymətləndirilir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, rəsmən açıqlanmış məlumatlara görə, imzalanmış sənəd müharibənin dayandırılması, humanitar yardımın genişləndirilməsi və Qəzzanın yenidənqurulması üçün bir sıra ilkin mexanizmləri nəzərdə tutur. Ancaq sülh planının uzunmüddətli siyasi konturlarına, o cümlədən də, Qəzza və İordan çayının qərb sahilinin gələcək statusuna dair konkret, bağlayıcı mexanizmlər hələlik tam aydın deyil. Və bu, həm beynəlxalq ekspertlər, həm də yerli siyasi aktorlar arasında narahatlıq yaradıb.
Maraqlıdır ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın Qəzza sammitindəki çıxışında Türkiyə lideri Rəcəb Tayyib Ərdoğana ünvanladığı təriflər hazırda beynəlxalq məkanda intensiv müzakirələrə səbəb olub. Çünki Ağ Ev sahibinin “O, mənə kömək lazım olanda həmişə yanımdadır”, “O, həqiqətən sərt bir adamdır, amma mənim dostumdur” məzmunlu açıqlamaları yalnız şəxsi münasibətlərin vurğulanması deyildi. Bu, eyni zamanda, prezident Donald Trampın şəxsi münasibətlər üzərindən nəhəng dövlətlərin strateji davranışlarını formalaşdırmaq siyasətinin açıq nümunəsi idi.
Təbii ki, prezident Donald Trampın bu ritorikası ABŞ və Türkiyə arasında yaranmış taktiki-strateji yaxınlaşmanı da növbəti dəfə bütün dünyanın diqqətinə çatdırmış oldu. Ağ Ev sahibinin açıqlaması əslində, qlobal məkanda Türkiyənin ədalətli vasitəçi, beynəlxalq nüfuz mərkəzi və qətiyyətli regional balanslaşdırıcı kimi imicini daha da möhkəmləndirdi. Və bu, yaxın gələcəkdə Türkiyənin daha böyük strateji hədəflərini reallaşdırması qarşısında önəmli geopolitik "pəncərə"nin açılması deməkdir.
Digər tərəfdən, rəsmi Ankara üçün Qəzza sülh sənədinə atdığı imza bir neçə cəhətdən olduqca qazanclıdır. Birincisi, Türkiyənin Qəzzaya humanitar girişin təşkilində və yenidənqurma prosesində rol alması, ona regionda yalnız hərbi güc sahibi deyil, həm də praktiki “tənzimləyici” statusu qazandırır. İkincisi, Ağ Ev sahibi Donald Trampın prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğana göstərdiyi diqqət Türkiyənin beynəlxalq arenada nüfuzunu daha da artırır və rəsmi Ankara üçün həm Qərblə, həm də ərəb dünyası ilə əlaqələrdə yeni imkanlar açır. Və bu, Türkiyənin “sərt güc” ilə “yumşaq güc” arasında balans yaratma strategiyasına müvafiqdir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, prezident Donald Trampın bəyanatlarında iki paralel mesaj görünür. Bir tərəfdən, ABŞ prezidenti “Yaxın Şərqdə üçüncü dünya müharibəsi baş verməyəcək” kimi qlobal cəhətdən sakitləşdirici ifadələrlə çıxış edir. Digər tərəfdən isə ABŞ-ın əsas prioritetlərinin — girovların azad olunması, humanitar yardımın çatdırılması və İsrailin təhlükəsizliyinin təminatı ilə bağlı məqamların sənəddə ön plana çəkildiyi görünür.
Böyük ehtimalla bu, ABŞ-ın regionda birbaşa hərbi müdaxilədən daha çox diplomatik və koalision mexanizmlər vasitəsilə öz təsirini saxlamağa çalışmasından qaynaqlandığını göstərir. Ancaq bu planın gələcəkdə İran, regional silahlı qruplar və İsrailin daxili siyasəti tərəfindən necə qarşılanacağı da ciddi sual altındadır. Və bu, istər-istəməz Yaxın Şərq böhranının artıq birmənalı, həm də tam şəkildə həll edilməyə çox yaxın olduğu barədə iddialara daha ehtiyatlı yanaşmaq ehtiyacı yaradır.
Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, Qəzza sammitdəki dövlət liderlərinin dialoqları müsbət mesajlar da verdi. Belə ki, humanitar yardım karvanlarının Qəzzaya daxil olması, eləcə də, bəzi girovların azad edilməsi barədə razılaşmalar əhəmiyyətli addımlardır. Ancaq münaqişə məkanındakı gərginliklər hələ tamamilə aradan qalxmayıb. Və bu o deməkdir ki, formal imzalar praktik və dayanıqlı sülhə avtomatik çevrilməyə də bilər.
Bununla belə, mövcud situasiyada Yaxın Şərqdə əsas geopolitik iradə sahiblərindən olan Türkiyə öz diplomatik manevr imkanlarını genişləndirərək, Avropa və ərəb ölkələri arasında "körpü" funksiyasını gücləndirə bilər. Bu, rəsmi Ankaranın qlobal məkanda həm iqtisadi, həm də siyasi təsirini artırmaq potensialına malikdir. Və bu baxımdan, Türkiyənin artıq "beşdən böyük olan dünya"nın idarə edilməsində xüsusi statuslu dövlətlərin sırasına yerləşdiyini iddia etmək tamamilə mümkündür.
ABŞ üçün isə bu razılaşma xarici siyasət xəttində önəmli nümunə göstəricisi rolunu oynaya bilər. Xüsusilə də, prezident Donald Trampın “sülhü təmin edən lider” imici indi daha inandırıcı təsir bağışlayır. Ancaq Ağ Ev üçün əsas risk hələlik sənədin konkret təhlükəsizlik zəmanətləri olmadan "sürüşkən" qalmasıdır. Çünki sənədin icrası zəif olarsa və ya tərəflər arasında etimad möhkəmlənməzsə, lokal eskalasiyalar yeni döyüş dalğalarına gətirib çıxara, regional sabitliyi yenidən sarsıda bilər.
Beləliklə, Şarm əl-Şeyx sammiti və orada imzalanan “Gəzza sülh deklarasiyası” regional diplomatiyada əhəmiyyətli ritualdır. Bu, həm beynəlxalq məkanda ciddi güc nümayişi, həm də real sülh üçün xarici fiqurların birgə məsuliyyətidir. Tramp-Ərdoğan tandemi isə bu prosesə olduqca önəmli impuls verdi. Ancaq davamlı regional sülh və sabitlik üçün institusional mexanizmlərin, şəffaf nəzarətin, eləcə yerli aktorların razılaşdırılmış iştirakı zəruridir.(musavat.com)
